Phi tập trung là cách phân bổ quyền kiểm soát giữa nhiều chủ thể, thay vì để một bên quyết định toàn bộ hoạt động. Trong blockchain, cần xem từng chức năng cụ thể: tham gia mạng, kiểm chứng dữ liệu, sắp xếp giao dịch và thay đổi quy tắc.
Permissionless có thể dịch là “không cần cấp phép trước”. NIST phân biệt mạng mở cho người tham gia tạo khối theo quy tắc với mạng chỉ cho các bên được cho phép thực hiện vai trò này. Mở quyền tham gia vẫn đi kèm điều kiện giao thức và yêu cầu tài nguyên. Nguồn: NIST IR 8202, §2.1–2.2.
Hai câu hỏi cần tách riêng
“Tôi có được tham gia không?” hỏi về quyền tiếp cận. “Ai thực sự có ảnh hưởng?” hỏi về phân bổ quyền lực. Một hệ thống có thể mở về nguyên tắc nhưng người dùng vẫn phụ thuộc vào vài nhà vận hành hoặc giao diện.
Để đọc bản đồ quyền lực, có thể đi qua bốn bước. Một là xác định ai có thể nhận và kiểm tra dữ liệu. Hai là tìm ai sắp xếp giao dịch thành lịch sử. Ba là xem những ai cung cấp phần mềm và hạ tầng. Bốn là hỏi người dùng có thể từ chối thay đổi hoặc chuyển sang nhà cung cấp khác bằng cách nào.
Đây là khung câu hỏi của iCapital để tổ chức nghiên cứu, không phải bộ điểm số đo sẵn. Mỗi câu trả lời phải có bằng chứng phù hợp; số lượng máy tính không đủ thay cho dữ liệu về quyền sở hữu và vận hành.
Ví dụ giả định: nhiều máy hay nhiều chủ thể?
Giả sử hệ A có 100 máy do một tổ chức kiểm soát. Hệ B có 10 máy thuộc 10 đơn vị độc lập. Nếu chỉ đếm máy, A có vẻ phân tán hơn; nếu hỏi ai có thể cùng lúc tắt hoặc thay phần mềm, kết luận có thể khác.
Ví dụ không chứng minh B an toàn hơn trong mọi tình huống. Chưa biết chất lượng vận hành, mức phối hợp, kết nối hay quy tắc đồng thuận của hai hệ. Giá trị của ví dụ nằm ở việc chỉ ra biến nào còn thiếu trước khi kết luận.
Permissionless không xóa mọi điểm tin cậy
NIST dành riêng phần thảo luận về những giả định tin cậy vẫn tồn tại trong môi trường blockchain. Trong thực tế nghiên cứu, cần xem người dùng đang tự kiểm tra hay nhận kết quả từ một bên khác. Nguồn: NIST IR 8202, §7.7.
Ngộ nhận cần tránh là coi phi tập trung như công tắc bật/tắt. Nên phát biểu có đối tượng: phân tán ở lớp nào, dưới giả định nào và ở thời điểm nào. Cách nói này hữu ích hơn một nhãn chung không thể kiểm tra.
Kết luận
Phi tập trung không phải nhãn có hoặc không, mà cần xét theo từng chức năng: ai được tham gia, ai kiểm tra dữ liệu, ai sắp xếp giao dịch và ai thay đổi quy tắc. Permissionless nghĩa là không cần xin phép trước để tham gia, nhưng vẫn còn điều kiện giao thức, yêu cầu tài nguyên và những điểm phải tin cậy.
Đọc tiếp
Crypto và kiến trúc niềm tin cung cấp bối cảnh; Blockchain và sổ cái phân tán giải thích cấu trúc. Đọc tiếp Node, Đồng thuận và fork và Proof of Work. Alias permissionless được tra tại Thư viện thuật ngữ.